Phát hiện và xử trí phản ứng sau tiêm vắc-xin

Vắc-xin cũng như các thuốc dùng trong điều trị đều có thể gây ra những phản ứng không mong muốn khi sử dụng, đấy là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, tỷ lệ phản ứng, đặc biệt là các trường hợp phản ứng nặng và tử vong sau tiêm vắc-xin trong thời kì vừa qua đã gây nhiều bức xúc trong từng lớp. Làm thế nào để nâng cao chất lượng tiêm chủng, bảo đảm kỹ thuật tiêm chuẩn xác nhất, những dấu hiệu nhận biết khi có các triệu chứng sốc phản vệ và cách xử trí kịp thời khi có phản ứng? Báo SK&ĐS xin trân trọng giới thiệu bài viết của TTND. PGS. TS. Đinh Kim Xuyến, Phó Giám đốc trọng tâm Nghiên cứu và tham mưu về sức khỏe cộng đồng. Thông báo từ hai phía - Mối quan hệ hỗ tương cần thiết Đối tượng dùng vắc-xin lại là những đối tượng rất mẫn cảm vì đa phần là các cháu dưới 1 tuổi hay ở lứa tuổi thiếu niên và được tiêm vắc-xin trong dạng đang mạnh khỏe. Bất cứ một sự thay đổi nào về tình trạng sức khỏe của các cháu sau tiêm chủng đều gây bức xúc cho gia đình. Việc thiếu thông báo hai chiều về ích lợi của tiêm chủng và những rủi ro có thể gặp phải cũng như nâng cao sự hiểu biết về trách nhiệm và kỹ năng của bố mẹ chăm nom trẻ sau mũi tiêm đã là rào cản để có được sự chia sẻ của cộng đồng và gia đình khi có sự cố và duy trì sự ủng hộ của cộng đồng với việc sử dụng vắc-xin. Theo dõi biên chép đầy đủ sổ tiêm chủng và Tư vấn cho đối tượng/gia đình có trẻ được tiêm chủng lợi ích và tác dụng không mong muốn có thể xảy ra sau khi tiêm chủng. Ảnh: Mai Linh Nhờ có vắc-xin, tỷ lệ mắc và chết do các bệnh có thể bảo vệ bằng vắc-xin giảm hàng trăm lần so với trước đây. Vắc-xin đã hạn chế tối đa những vụ dịch lớn, song song giảm phí tổn rất lớn khi bệnh dịch xảy ra. Tuy nhiên, vắc-xin cũng có những tác dụng không mong muốn và những rủi ro có thể xảy ra khi tiêm chủng như: phản ứng tại chỗ (thường nhẹ và hết nhanh); phản ứng toàn thân (hồ hết khỏi, tỷ lệ nhỏ có thể để lại di chứng nhẹ, đôi lúc có những di chứng nặng có thể dẫn tới tử vong); Tiêm vắc-xin, sinh phẩm rồi mà vẫn bị mắc bệnh (do vắc-xin, do kỹ thuật tiêm/phác đồ, do bảo quản, do cơ địa không đáp ứng...). Nhiệm vụ của ngành y tế là cung cấp đầy đủ vắc-xin an toàn và chất lượng. Cán bộ y tế cần cung cấp thông báo chuẩn xác về vắc-xin, Tư vấn, khám chỉ định đúng loại vắc-xin, đúng lịch tiêm chủng cho từng đối tượng, thực hành đúng phác đồ, kỹ thuật tiêm chủng để đạt hiệu quả cao nhất. Về phía cộng đồng cần được trang bị những tri thức căn bản nhất về vắc-xin, sinh phẩm trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng (TCMR) và những vắc-xin ngoài Chương trình TCMR để người dân có thể cùng tham dự, tuyển lựa quyết định tiêm chủng loại vắc-xin tốt nhất trong điều kiện có thể. Người được tiêm chủng/người thân cần cung cấp những thông tin chính xác có liên hệ đến an toàn trong tiêm chủng và đáp ứng kháng thể sau tiêm chủng như: tiền sử dị ứng, hen phế quản, chàm, bệnh mạn tính, bệnh di truyền,... Nhằm giúp bác sĩ có chỉ định đúng và cẩn trọng hơn trong việc theo dõi tại nơi tiêm chủng và hướng dẫn người nhà theo dõi sau tiêm chủng như vậy sẽ phát hiện được sớm và xử lý kịp thời khi có những phản ứng xảy ra. *Những triệu chứng chính khi xảy ra sốc phản vệ Ngay sau khi tiếp xúc với dị nguyên hoặc muộn hơn, xuất hiện: Cảm giác khác thường (ngay ngáy, hốt hoảng, sợ hãi,...) Tiếp đó xuất hiện triệu chứng ở một hoặc nhiều cơ quan; Mẩn ngứa, ban đỏ, mày đay, phù quincke; Mạch nhanh nhỏ khó bắt, áp huyết tụt có khi không đo được; Khó thở (kiểu hen thanh quản) nghẹt thở; Đau đầu, chóng mặt, thỉnh thoảng hôn mê; Choáng váng, vật vã, giãy giụa, co giật. *Biện pháp xử trí Ngừng ngay vắc-xin, sinh phẩm đang dùng. Cho bệnh nhân ủ ẩm, đầu thấp chân cao, theo dõi áp huyết 10-15 phút/lần (nằm nghiêng nếu có nôn). Thuốc adrenaline theo phác đồ: adrenaline dung dịch 1/1.000 tiêm dưới da ngay sau khi có triệu chứng lâm sàng, liều lượng: 1/2 đến 1 ống ở người lớn, không quá 0.3ml ở trẻ nít. Hoặc adrenaline 0.01mg/kg cho cả trẻ mỏ lẫn người lớn; tiếp kiến tiêm adrenaline liều như trên 10 - 15 phút/lần cho đến khi áp huyết trở lại thường nhật. Nếu bệnh nhân có trình bày sốc nặng đe dọa đến tính mạng phải chuyển cấp cứu ngay đến bệnh viện nơi gần nhất hoặc bệnh viện đã đăng ký thẳng. Nâng cao chất lượng chuyên môn, kỹ thuật Trước tiêm chủng: Người thực hành tiêm chủng đã được tập huấn về tiêm chủng; Chuẩn bị vắc-xin, sinh phẩm và các công cụ thiết yếu cấp thiết cho buổi tiêm chủng, đặc biệt hộp chống sốc. Tham mưu cho đối tượng/gia đình người được tiêm chủng về ích lợi, tác dụng không mong muốn và những rủi ro có thể xảy ra sau khi tiêm chủng. Khám kỹ đối tượng để loại trừ trường hợp có chống chỉ định và chỉ định phù hợp theo hướng dẫn dùng đối với từng loại vắc-xin, sinh phẩm. Khi tiêm chủng:thực hiện đúng 8 bước căn bản: - Rửa tay bằng nước sạch và xà phòng. - Soát lọ/ống vắc-xin: nhiệt độ, hạn sử dụng. - Mở lọ/ống vắc-xin, sinh phẩm. - Rà soát lọ/ống nước hồi chỉnh (chỉ sử dụng nước hồi chỉnh cùng loại vắc-xin, sinh phẩm cùng nhà sản xuất). - Mở lọ/ống nước hồi chỉnh. - Hút nước hồi chỉnh vào bơm tiêm pha hồi chỉnh. - Pha nước hồi chỉnh vào vắc-xin, sinh phẩm. Bỏ bơm và kim tiêm pha nước hồi chỉnh vào hộp an toàn sau khi đã dùng - Tiêm vắc-xin, sinh phẩm: diệt trùng da nơi tiêm, tiêm đúng kỹ thuật, đúng vị trí, dùng bông khô sạch ấn vào nơi tiêm nếu chảy máu. Một số nguyên tắc cần để ý: Khi tiêm vắc-xin, sinh phẩm: Khi lấy vắc-xin sinh phẩm vào bơm tiêm không chạm vào nút cao su; Không lấy không khí vào bơm tiêm trước khi hút vắc-xin, sinh phẩm. Vắc-xin sau khi pha hồi chỉnh phải bảo quản ở 2 - 8 0 C và chỉ sử dụng trong 4 - 6 giờ. Dùng một bơm kim tiêm vô trùng cho mỗi lần pha hồi chỉnh. Tiêm chủng nhiều loại vắc-xin, sinh phẩm trong một buổi tiêm chủng: Có thể tiêm nhiều loại vắc-xin trong một buổi tiêm nhưng phải khác vị trí, không được tiêm cùng một bên đùi hoặc tay. Chuẩn bị toàn bộ các mũi tiêm để tiêm tuần tự, tuyệt đối không trộn các loại vắc-xin, sinh phẩm trong một bơm tiêm. Dùng bơm tiêm tự khóa. Không kéo pít tông lại phía sau xem có máu không. Bỏ nắp đậy kim vào hộp an toàn ngay, không đậy lại nắp kim. Sau khi tiêm chủng: Theo dõi sức khỏe người được tiêm chủng tối thiểu 30 phút tại cơ sở tiêm chủng. Hướng dẫn coi sóc tại nhà 24 giờ theo quy định (tốt nhất là phát cho đối tượng tiêm/người nhà bản nội dung hướng dẫn theo dõi sau tiêm chủng). Ghi chép phiếu tiêm chủng, sổ tiêm chủng: Ghi đầy đủ ngày tiêm chủng vắc-xin, sinh phẩm vào phiếu tiêm chủng và trả lại phiếu cho người/người nhà được tiêm chủng; Ghi ngày tiêm đối với từng loại vắc -xin, sinh phẩm đã tiêm vào sổ tiêm chủng. Xử lý những lọ/ống vắc-xin sinh phẩm y tế còn lại sau tiêm chủng: Những lọ vắc-xin, sinh phẩm chưa mở được bảo quản ở nhiệt độ 2-8 0 C để dùng trước trong buổi tiêm sau. Các lọ vắc-xin, sinh phẩm đã mở phải lập biên bản hủy. Lưu giữ lọ vắc-xin, sinh phẩm và nước hồi chỉnh đã dùng trong vòng 14 ngày, sau đó hủy. Xử lý bơm kim tiêm còn lại sau tiêm chủng: Những bơm kim tiêm chưa dùng phải bảo quản vô trùng theo quy định để dùng lần sau. Những bơm kim tiêm đã dùng phải lưu giữ trong vòng 14 ngày, sau đó hủy. TTND. PGS. TS.Đinh Kim Xuyến(Phó Giám đốc trọng điểm Nghiên cứu và Tư vấn về sức khỏe cộng đồng)